Cevdet Alper BATU/ Stratejist

Şenzen'den Yalta'ya: Yeni bir güç düzeninin işaretleri mi?

Uluslararası sistemin dönüşüm dönemlerinde bazı diplomatik fotoğraflar, temsil ettikleri olayın çok ötesinde anlam kazanır. 1945'te Roosevelt, Churchill ve Stalin'in Yalta'da bir araya gelmesi, savaş sonrası Avrupa'nın siyasi ve güvenlik düzeninin şekillenmesinde tarihsel bir dönüm noktası olmuştu.

Bugün Çin'in Şenzen kentinde ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in aynı masada buluşması da bu nedenle yalnızca diplomatik bir görüşme olarak değerlendirilmemelidir. Ancak bu buluşmayı dünyanın üç devlet arasında paylaşıldığının kesin kanıtı olarak görmek de doğru değildir. Zirvenin sembolik ağırlığı ile ortaya çıkabilecek somut anlaşmalar birbirinden ayrılmalıdır.

Asıl soru şudur: Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin beş daimî üyesinden üçünün kendi aralarında yeni bir güç dengesi oluşturduğu, diğer devletlerin ise bu dengenin sonuçlarıyla karşı karşıya kaldığı bir döneme mi giriyoruz?

Türkiye'nin yıllardır dile getirdiği “Dünya beşten büyüktür” yaklaşımı, uluslararası sistemdeki temsil adaletsizliğine ve büyük güçlerin karar tekeline yönelik bir itirazdı. Şimdi ise başka bir ihtimal tartışılıyor: Dünya beşten büyükse, üç büyük devletin kendi aralarında oluşturabileceği bir düzen de dünyanın geri kalanından büyük olabilir mi?

Bu sorunun cevabı, Türkiye'nin gelecekteki konumunu da yakından ilgilendiriyor.

Üç kutuplu dünya: Üç devlet, üç farklı güç

Uluslararası ilişkilerde kutupluluk, yalnızca kaç devletin masada oturduğuyla değil, ekonomik, askerî, teknolojik ve diplomatik gücün nasıl dağıldığıyla ölçülür. Bu açıdan ABD, Çin ve Rusya önemli aktörlerdir; ancak aynı güç kategorisinde değillerdir.

ABD, doların uluslararası konumu, finansal altyapısı, ileri teknolojisi, küresel askerî üs ağı, deniz gücü, istihbarat kapasitesi ve ittifak sistemiyle mevcut uluslararası düzenin en önemli ağırlık merkezidir.

Çin, üretim kapasitesi, sanayi ekosistemi, ticaret ağları, kritik mineraller, liman ve altyapı yatırımları ile dijital teknolojilerdeki yükselişi sayesinde küresel ağırlığını artırmaktadır.

Rusya ise nükleer caydırıcılığı, enerji kaynakları, savunma sanayisi, coğrafi derinliği, askerî tecrübesi ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ndeki veto yetkisiyle stratejik önemini korumaktadır.

Avrupa’nın 6. nesil savaş uçağı projesi çöktü
Avrupa’nın 6. nesil savaş uçağı projesi çöktü
İçeriği Görüntüle

Burada kritik ayrım şudur: ABD ile Çin arasındaki rekabet ekonomik üretimden teknolojiye, finanstan deniz gücüne uzanan kapsamlı bir hegemonya mücadelesidir. Rusya'nın ağırlığı ise özellikle nükleer caydırıcılık, askerî kapasite, enerji ve Avrasya güvenliği alanlarında belirginleşmektedir.

Dolayısıyla üç kutuplu bir diplomatik masa kurulabilir; fakat üç eşit ekonomik, teknolojik ve askerî kutbun varlığı kendiliğinden ortaya çıkmaz. Rusya'nın nükleer gücü, onu Washington açısından vazgeçilmez bir muhatap hâline getirirken bu durum Moskova'yı ABD ve Çin'le aynı ekonomik ve teknolojik konuma taşımamaktadır.

Aleksandr Dugin'in Amerika kıtalarını ve Japonya'yı ABD'nin, Avrupa ve Afrika'yı Rusya'nın, Asya'nın geri kalanını ise Çin'in nüfuz alanı olarak gösteren jeopolitik tasavvuru da bu tartışmanın ideolojik boyutunu yansıtmaktadır. Ancak bu harita mevcut güç dağılımını gösteren bilimsel bir tespit değil, nüfuz alanlarına dayalı bir siyasi arzunun ifadesidir. Avrupa'nın ekonomik ve askerî kapasitesi, Japonya'nın bağımsız politikaları ve bölgesel devletlerin kendi çıkarları böyle bir paylaşımın gerçekçi olmadığını göstermektedir.

İran, Ukrayna ve Tayvan: Rekabetin üç hassas noktası

İran, Ukrayna ve Tayvan, büyük güç rekabetinin en hassas dosyaları arasında yer alıyor. Bu üç meselenin tek bir anlaşmanın parçaları olduğunu gösteren doğrulanmış bir belge bulunmasa da birbirlerini etkiledikleri açıktır.

İran ve Hürmüz Boğazı, ABD'nin Ortadoğu güvenliği, Körfez ülkelerinin istikrarı ve küresel enerji ticareti açısından kritik önemdedir. Hürmüz'de deniz trafiğinin aksaması, yalnızca bölge ülkelerini değil, petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz tedarikine bağımlı bütün ekonomileri etkileyebilir. İran'ın nükleer kapasitesi, bölgesel nüfuzu ve deniz güvenliği başlıkları Washington'un gündeminde yer alırken, İran devlet kapasitesinin çökmesi de kontrolsüz göç, sınır güvenliği ve bölgesel istikrarsızlık bakımından ciddi sonuçlar doğurabilir.

Türkiye'nin önceliği, İran'ın bölgesel nüfuzunu desteklemek veya zayıflamasından siyasi kazanç beklemek değil; sınır güvenliğini, enerji arzını, toprak bütünlüğünü ve bölgesel istikrarı korumak olmalıdır.

Ukrayna, Rusya açısından Karadeniz güvenliği ve Avrupa'nın doğu sınırıyla; ABD ve Avrupa açısından ise NATO'nun geleceği ve kıta güvenliğiyle bağlantılıdır. Savaşın sona ermesi veya ateşkes ihtimali gündeme gelse bile toprak, güvenlik garantileri ve savaş sonrası düzen konularındaki anlaşmazlıkların kolayca çözülmesi beklenmemelidir.

Türkiye için Ukrayna dosyasının en önemli boyutu Karadeniz'dir. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin uygulanması, deniz güvenliğinin korunması, ticaret ve tahıl koridorlarının açık tutulması Ankara'nın stratejik ağırlığını artırmaktadır. Türkiye'nin çıkarı, Karadeniz'in tek bir gücün kontrolüne girmediği dengeli bir güvenlik mimarisidir.

Tayvan ise Çin'in ulusal bütünlük hedefi ile ABD'nin Asya-Pasifik güvenlik politikalarının kesiştiği noktadır. Ada, aynı zamanda ileri yarı iletken üretiminin kritik merkezlerinden biridir. Tayvan çevresinde yaşanabilecek bir çatışma, otomotivden savunma sanayisine kadar küresel tedarik zincirlerini etkileyebilir. Çin'in askerî baskıyı artırması, 2027 yılında mutlaka işgal gerçekleştireceği anlamına gelmemektedir. Kesin bir işgal takvimi vermek yerine bölgedeki askerî ve siyasi gelişmeleri yakından izlemek gerekir.

Bu üç dosyanın ortak sonucu açıktır: Dünya paylaşılmıyor olabilir; ancak büyük güçler birbirlerinin hareket alanlarını hesaba katarak farklı bölgelerde baskı, pazarlık ve uzlaşma alanları oluşturuyor olabilir.

Avrupa, Asya ve Türk Dünyası: Üçlü masanın dışında kalan güçler

Üç kutuplu dünya tartışmasının en önemli eksiklerinden biri Avrupa'nın konumudur. Avrupa Birliği'nin ekonomik büyüklüğü, Almanya'nın sanayi kapasitesi, Fransa'nın nükleer caydırıcılığı, İngiltere'nin askerî gücü ve NATO'nun Avrupa kanadı birlikte değerlendirildiğinde kıtanın kendi çıkarlarını savunabilecek araçlara sahip olduğu görülür. Avrupa'nın temel sorunu, bu kapasiteyi ortak bir siyasi ve askerî güce dönüştürme konusundaki parçalanmışlıktır.

Bu durum Türkiye için hem fırsat hem risk taşımaktadır. Avrupa'nın savunma sanayisi, mühimmat, hava savunması, insansız sistemler ve lojistik alanlarında Türkiye'ye ihtiyacı artabilir. Buna karşılık Avrupa'nın savunma sanayisini kendi içinde bütünleştirirken Türkiye'yi dışarıda bırakması önemli bir risk oluşturur. 2025 yılında AB-Türkiye mal ticaretinin 217,6 milyar avroyu aşması ve Türkiye'nin AB'nin beşinci büyük ticaret ortağı olması, ilişkinin stratejik değerini ortaya koymaktadır. Gümrük Birliği'nin güncellenmesi, savunma sanayisi ortaklıkları ve teknoloji yatırımları öncelik taşımalıdır.

Asya'da ise Çin'in tek belirleyici güç olduğu düşüncesi gerçekçi değildir. Hindistan, Japonya, Güney Kore ve ASEAN ülkeleri kendi güvenlik ve ekonomik öncelikleri doğrultusunda hareket etmektedir. Özellikle Hindistan'ın nüfusu, ekonomik büyüklüğü, nükleer kapasitesi, savunma sanayisi ve Hint Okyanusu'ndaki konumu, onu küresel sistemin önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir. Türkiye'nin Asya politikası Çin'le sınırlı kalmamalı; Hindistan, Japonya, Güney Kore ve Güneydoğu Asya ülkeleriyle çok yönlü ilişkiler geliştirilmelidir.

Türkiye açısından bir diğer stratejik alan Türk Dünyası'dır. Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve diğer Türk devletleri; enerji kaynakları, kritik madenler, tarım, ulaştırma ve lojistik bakımından önemli imkânlar sunmaktadır. Dünya Bankası'nın 28 Eylül 2026 tarihli Trans-Hazar Ulaştırma Koridoru değerlendirmesinde, gerekli yatırımların ticaret hacmini üç kattan fazla artırabileceği ve seyahat sürelerini yarıya indirebileceği belirtilmektedir.

Orta Koridor'un başarısı yalnızca demiryolu ve liman yatırımlarına bağlı değildir. Gümrük işlemleri, sınır geçişleri, dijital lojistik sistemleri ve ortak taşımacılık standartları da geliştirilmelidir. Türk Devletleri Teşkilatı, sembolik toplantıların ötesine geçerek ekonomik ve stratejik iş birliği mekanizmasına dönüşmelidir.

Türkiye'nin gücü coğrafyasında değil, kapasitesinde saklı

Türkiye; NATO üyesi olarak Avrupa güvenlik sisteminin parçası, Karadeniz'de Rusya ve Ukrayna ile doğrudan ilişkisi bulunan bir aktör, Kafkasya ve Orta Asya'nın Avrupa'ya açılan bağlantısı, Ortadoğu'nun güvenlik ve enerji denkleminin önemli unsuru ve Avrupa-Asya ticaret güzergâhlarının merkezlerinden biridir.

Ancak coğrafya tek başına güç değildir. Jeopolitik konumun gerçek güce dönüşmesi için ekonomik dayanıklılık, teknolojik bağımsızlık, askerî kapasite, güçlü kurumlar ve sürdürülebilir diplomasi gerekir.

IMF'nin Ekim 2026 Dünya Ekonomik Görünümü verilerine göre Türkiye'nin 2026 yılı reel büyüme tahmini yüzde 2,7, yıllık ortalama enflasyon tahmini yüzde 31,2, cari açığının GSYH'ye oranı ise yüzde 2,9 düzeyindedir. Bu göstergeler, Türkiye'nin stratejik hedeflerini ekonomik dayanıklılıkla desteklemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

2027–2028 döneminde beş ekonomik öncelik öne çıkmalıdır: Enerji kaynaklarını ve güzergâhlarını çeşitlendirmek; Orta Koridor'u üretim ve ticaret projesine dönüştürmek; savunma sanayisini yüksek teknoloji ihracatıyla büyütmek; yarı iletken tasarımı, sensör, güç elektroniği ve özel amaçlı çiplerde uzmanlaşmak; yabancı sermayeyi teknoloji transferi, istihdam ve ihracat sağlayan yatırımlara yönlendirmek.

Askerî alanda ise hedef, büyük güçlerle silah sayısı üzerinden yarışmak değil, bütünleşik bir savunma mimarisi oluşturmaktır. SIPRI'nin Nisan 2026 tarihli raporuna göre 2025 yılında dünya askerî harcamaları yüzde 2,9 artarak 2,887 trilyon dolara ulaşmıştır. ABD'nin harcaması 954 milyar, Çin'in 336 milyar, Rusya'nın ise 190 milyar dolardır. Bu üç ülkenin toplamı dünya askerî harcamalarının yaklaşık yüzde 51'ini oluşturmaktadır.

Türkiye'nin önceliği; hava ve füze savunması, radar, erken ihbar, insansız sistemler, elektronik harp, siber güvenlik, uydu haberleşmesi, yapay zekâ destekli karar sistemleri ve yerli motor-mühimmat üretimini birlikte çalışabilir bir yapıda birleştirmek olmalıdır. 2035 hedefi, platform merkezli askerî yapılanmadan insanı, üretimi, ağı, yapay zekâyı, dağıtık komutayı ve katmanlı savunmayı bütünleştiren ağ merkezli bir güvenlik mimarisine geçiş olmalıdır. Mühimmat stoku, bakım, yedek parça, eğitim ve lojistik süreklilik de caydırıcılığın ayrılmaz parçalarıdır.

2027–2028: Türkiye için stratejik fırsat penceresi

Önümüzdeki iki yıl, büyük güçlerin siyasi takvimleri bakımından da önemlidir. Donald Trump'ın başkanlık dönemi 20 Ocak 2029'da sona erecektir. Vladimir Putin'in mevcut dönemi 2030'a kadar sürerken anayasal imkânlar çerçevesinde 2036'ya kadar görevde kalması mümkün olabilir. Çin'de 2027 yılında yapılması beklenen 21. Komünist Parti Kongresi ise liderlik ve siyasi yönelim bakımından önemli bir dönüm noktası olacaktır.

Türkiye bu takvimi dört ana alanda değerlendirmelidir:

Diplomaside: ABD, Rusya ve Çin ile eş zamanlı fakat birbirinden bağımsız diyalog kanalları kurmalı; Avrupa'yı dışlamadan Türk Dünyası, Hindistan ve Körfez ülkeleriyle iş birliğini geliştirmelidir.

Ekonomide: Enerji bağımlılığını azaltmalı, Gümrük Birliği'nin güncellenmesini ilerletmeli, Orta Koridor'u güçlendirmeli ve yabancı yatırımları yüksek katma değerli üretime yönlendirmelidir.

Savunmada: Bütünleşik hava savunması, elektronik harp, insansız sistemler, siber güvenlik, uydu altyapısı, yerli motor ve mühimmat üretimi ile askerî lojistik aynı mimaride buluşturulmalıdır.

İç siyasette: Hukuk güvenliği, kurumsal devamlılık, liyakat, ekonomik öngörülebilirlik ve millî güvenlik konularında geniş bir siyasi mutabakat zemini oluşturulmalıdır. Uluslararası alanda güçlü olmak, içeride de dayanıklı kurumlara sahip olmayı gerektirir.

Türkiye ayrıca dört ihtimale hazırlıklı olmalıdır: Büyük güç rekabetinin kontrollü sürmesi; nüfuz alanlarının sertleşerek devletleri tercihe zorlaması; İran, Ukrayna veya Tayvan merkezli bölgesel çatışmaların genişlemesi; büyük güçlerin sınırlı uzlaşmalarla küçük ve orta ölçekli devletlerin hareket alanını daraltması. Her senaryo için diplomatik, ekonomik ve askerî seçenekler önceden hazırlanmalıdır.

Sonuç: Dünya üçten de büyüktür

Şenzen'de üç liderin aynı masaya oturması, uluslararası sistemin geleceği açısından önemli bir işaret olabilir. Ancak dünyanın üç eşit parçaya ayrıldığını gösteren kesin bir tablo bulunmamaktadır. Hindistan'ın yükselişi, Avrupa'nın savunma arayışı, Körfez ülkelerinin ekonomik tercihleri, Türk Dünyası'nın entegrasyonu ve bölgesel güçlerin bağımsız politikaları, yeni düzenin yalnızca üç lider tarafından şekillendirilemeyeceğini göstermektedir.

Türkiye'nin önündeki asıl fırsat, büyük güçlerin rekabetinden kısa vadeli siyasi kazanç sağlamak değildir. Bu rekabetin oluşturduğu yatırım, teknoloji, ticaret, enerji ve diplomasi imkânlarını kalıcı ulusal kapasiteye dönüştürmektir.

Gerçek stratejik özerklik, gerektiğinde müttefiklerle birlikte hareket edebilmek, farklı güç merkezleriyle ekonomik ortaklık kurabilmek ve millî çıkarlarla bağdaşmayan taleplere karşı durabilmektir. Türkiye'nin hedefi yalnızca bir köprü veya geçiş güzergâhı olmak değil; kendi güvenlik çevresini koruyabilen, ekonomik bağlantıları yönetebilen, bölgesel istikrar üretebilen ve uluslararası karar mekanizmalarında ağırlık koyabilen bir merkez devlet hâline gelmektir.

“Dünya beşten büyüktür” sözü, uluslararası sistemde adalet ve temsil arayışının ifadesiydi. Bugün bu yaklaşımın stratejik karşılığı, temsil kapasitesini sağlayacak ekonomik, teknolojik, diplomatik ve askerî gücü üretmektir.

DÜNYA ÜÇTEN DE BÜYÜKTÜR. TÜRKİYE İSE BU BÜYÜKLÜĞÜN YALNIZCA SONUÇLARINI İZLEYEN DEĞİL, YENİ DÜZENİN OLUŞUMUNA KATKI SAĞLAYAN ÜLKELERDEN BİRİ OLMAK ZORUNDADIR.

Çünkü yeni dünya düzeninde asıl mesele, kimin hangi coğrafyayı paylaşacağı değil; kimin kendi geleceğini başkalarının kararlarına bırakmadan belirleyebileceğidir. Türkiye'nin önündeki tarihsel sorumluluk tam olarak budur.

Araştırma ve başvuru kaynakları: SIPRI – Trends in World Military Expenditure 2025; NATO – Ankara Summit Declaration 2026; IMF – World Economic Outlook, October 2026; EBRD – 2026 Regional Economic Assessment; Dünya Bankası – Trans-Caspian Transport Corridor, 2026; Avrupa Komisyonu – Türkiye 2026 Report; Congressional Research Service – Türkiye: Major Issues and U.S. Relations; US Intelligence Community – 2026 Annual Threat Assessment; IISS – The Gulf at War, 2026; John J. Mearsheimer – The Tragedy of Great Power Politics; US-China Economic and Security Review Commission – 2026 Annual Report to Congress; Reuters ve Associated Press'in Kasım 2026 tarihli ilgili haberleri.